Cemil Belder’in Safranbolu’da kaya çanakları ve hayat ağacı sembolü üzerine dikkat çeken araştırma makalesi yayımlandı.
31.12.2024
Yeni yapılan bilimsel araştırmalar, Safranbolu tarihi şehrinin sahip olduğu katmanlı tarihin aydınlatılmasında önemli rol oynuyor.
Safranbolu, sahip olduğu geleneksel Türk-Osmanlı mimari eserleri ile oldukça zengindir. Buna rağmen Antik ve Roma dönemlerine ışık tutabilecek arkeolojik kalıntıların devşirilmesi veya kısıtlı oluşundan dolayı şehrin erken dönemlerine dair bilgiler henüz sınırlıdır. Neyse ki, artan bilimsel araştırmalar ve kazılar sayesinde Safranbolu’nun erken dönemleri hakkındaki bilgi birikimimiz giderek genişlemektedir
Doğa üzerine yaptığı araştırmalar ve uluslararası fotoğraf ödülleri ile adından söz ettiren Cemil Belder’in, son araştırması da Safranbolu’nun kadim tarihine ışık tutabilecek izlerin gün yüzüne çıkarılmasını hedefliyor. Belder’in “SAFRANBOLU’DA DEREKÖY TEPESİ KAYA ÇANAKLARI VE HAYAT AĞACI SEMBOLÜNÜN KULLANIMI ÜZERİNE ÖNERMELER” adlı bilimsel araştırması, hakemli dergide yayınlanarak akademik literatürde yerini aldı.
Belder’in, bilimde uzmanlık tezi için üzerinde çalıştığı Safranbolu tarihi şehrinin oluşumu, gelişimi ve geçirdiği değişimleri incelemek amacıyla yaptığı coğrafi yüzey araştırmaları kapsamında fark ettiği “kaya çanakları”, araştırmanın konusunu oluşturuyor. Bu çalışma aynı zamanda Dereköy Tepesi’ni ve üzerindeki kaya çanaklarını konu edinen ilk akademik inceleme özelliği taşıyor.
Araştırması hakkında görüşlerini aldığımız Cemil Belder, çalışmasını şu şekilde özetledi:
Gözlemlerimiz sonucunda Dereköy Tepesi’nde genişlikleri 8 – 18cm, derinlikleri 4 – 15cm arasında değişiklik gösteren 26 adet kaya çanağı tespit edilmiştir. Bir noktada şekil olarak diğerlerinden ayrılan ve yapılan literatür taraması sonucunda “hayat ağacı” ile ilişkilendirildiğini gördüğümüz bir kaya çanağı bulunmaktadır. Tepe üzerinde ana kayanın üzerini kaplayan yoğun çimlenme ve yosun tortusunun etkisi ile göremediğimiz birçok kaya çanağının daha olduğunu düşünmekteyiz.
Bu çanakların “libasyon” ritüeli amacı ile kullanıldığı düşünmekteyiz. Libasyon, Tanrılara ve ölülere sunulan sıvı adaklardır. Kaya çanağı geleneğinin en eski örneklerini 12.000 yıl öncesine tarihlendirilen Şanlıurfa Göbeklitepe’de görebiliyoruz. Ayrıca benzerleri M.Ö.2000’de Hattuşa’da, M.Ö.1000’de Urartu ve Frig’de görülmektedir. Kadim medeniyetlerin bıraktığı izler olarak karşımıza çıkan kaya çanaklarının, Safranbolu tarihi çarşısında da yer alıyor olması, bölgenin erken dönemlerine dair bilgi dağarcığının büyümesine katkı sağlayacağını ve konuya ilgi duyan uzman bilim insanlarına yeni bir çalışma alanı sunacağına inanıyorum.
Kaya çanağı geleneği, tapınım ritüellerinin bir unsuru olarak Neolitik Çağ’dan Hitit Çağı’na dek uzanan köklü bir geçmişe sahiptir. Hellenistik, Roma ve Geç Roma dönemlerinde ise bu gelenek, ana tanrıça “Kybele”ye adanan sunularla ilişkilendirilmektedir.
Kaya çanaklarının olağan dışı bir yoğunlukla alanda konumlanmış olması, Safranbolu Dereköy Tepesi’nin tapınım ritüelleriyle ilişkilendirilen, dini ritüellerin sergilendiği kutsal bir alan olarak işlev görmüş olabileceği düşüncesini ileri sürmemize olanak sağlamaktadır.
Ayrıca, Safranbolu’nun ev süslemeleri, çeşmeleri ve mezarları gibi pek çok yapısında karşımıza çıkan “Hayat Ağacı” figürünün, Dereköy Tepe’de gördüğümüz kaya çanağı formu ile ilişkilendirilmesi, çalışmamıza önemli bir boyut katmıştır. Araştırmamız sonucunda, Safranbolu’daki eski tarihli mezarlarda su sunusu çanaklarıyla birlikte hayat ağacı sembollerinin sıklıkla bir arada bulunduğunu gözlemledik. Bu sembolleri kadim bir geleneğin günümüze yansıyan izleri olarak değerlendirmekle beraber, eski ile yeninin etkileşimini yansıtan önemli bir kültürel mirasın parçası olduğunu düşünmekteyiz.
Safranbolu Dereköy Tepesi’nin akademik anlamda bilimsel araştırma konusu olabilmesi için destek veren Karabük Üniversitesi, Safranbolu Turizm Fakültesi’nin Turizm Rehberliği Bölüm Başkanı Prof. Dr. Taşkın Deniz’e, Arkeolog Dr. Öğr. Üyesi Yaşar Serkal YILDIRIM’a ve Dinler Tarihi Dr. Öğr. Üyesi Fahri DAĞI’ya teşekkür ederim.” dedi.
Kültürel ve sanatsal alanlarda yapmış olduğu çalışmalar sebebi ile Karabük Üniversitesinde güzel sanatlar alanında Rektör Danışmanı olarak 2022 ve 2023 yıllarında görev alan Belder, Safranbolu üzerine yoğunlaşan akademik araştırmalarını devam ettirmektedir.
Anahtar kelimeler: Safranbolu, Dereköy Tepe, Kaya Çanakları, Hayat Ağacı, Mezar Taşı, Cemil Belder
Araştırmanın tamamını okumak için aşağıdaki sayfalar ziyaret edilebilir.
Fotoğraflar
